انــتقال گــاز به نقاط دوردست، هـــمواره با مــشکلات فراواني روبه روبوده است. امــروزه فـــناوري ال.ان.جـــــي به عنوان راهکاري بسيار اقتصــادي و قــابل اطميــنان در ايـن زمينه مطرح است، اما پيشرفت هاي اخير در زمينه استفاده ازسايرفناوري ها نيز سبب شده است که استفاده از روش هايي نظير CNG(گاز طبيعي فشرده شده) و هيدرات هم به عنوان راه حلي براي انتقال گاز به مناطق طولاني مطرح شوند.

بدون شــک گاز طبيعي منبع مهم تامين انـرژي در قــرن جديد است. امروزه فناوري هاي بسياري براي استحــصال، انتقال و بــه کارگيري از منابـع گازي رشــد يافته اند. توسعه سريع صنعت گاز نيز از فناوري هاي مهمي تأثيرپذيرفته است که ازاواسط قرن بيستم مطرح شده اند. انتقال گاز طبيعي به واسطه مــاهــيـت گــازي آن بــا دشواري روبه رو است و حتي استفاده از ساده ترين روش انتقال يعني خطوط لوله درفواصل طولاني با مشکلات زيادي روبه رو مي شود. باتوجه به توانايي هاي موجود فناوري براي انتقال گاز به منـاطق دوردست، روش ال.ان.جي يا گاز طبيعي مايع شده به عنوان يک روش اقتصادي، توانسته است دشواري حمل گاز را تا حد زيادي برطرف سازد. برخي از کارشناسان تبديل گاز به فرآورده هاي مــايــع (GTL) را نيــز راهــکاري مناسب براي انتقال گاز به بازارهاي دوردست بيان مي کنند، زيرا معتقدند با اين که هنوز فناوري يا تبديل گاز به فرآورده هاي مايع به طور گسترده مورد استفاده کشورهاي دارنده گاز قرار نگرفته ،اماحمل فرآورده هاي مايع به بازارهاي مصرف بسيار ساده تر و کم هزينه تر از روش تبديل ال.ان.جي است.

درفناوري GTL، گاز طبيعي در يک رشته فعل و انفعالات شيميايي به مايعات ميان تقطير هيدروکربوري مانند نفتا، سوخت جت، ديزل و پايه هاي روغني و...تبديل مي شود.دراين روش،گازطبيعي نخست به گازهاي سنتز منوکسيد کربن وهيدروژن تبديل مي شود،سپس دريک رشته واکنش هاي شيميايي تحت تاثير بــستر کاتاليستي محصولات هيدروکربوري مايع که در حال حاضر داراي بازار خوبي هستند، توليد مي شوند.

علاوه بر آن، فرآورده هاي مـايع گاز را به آساني مي توان در بازار مصرف به فروش رساند، ولي به دليل نوع خــاص تقاضاي ال.ان.جي که به تــاسيسات دريـافــت خـاصي نيازمند است، فروش ال.ان.جي همواره با دشــواري بـيشتري روبه رو است. به واسـطه هزينه هاي بالا براي انتقال گاز طبيعي در هر يـک از فناوري هاي گفته شده، تحقيق و پژوهش براي يافتن راهکارهاي ديگرهمواره ادامه دارد.اگرچه هنوز استفاده از فناوري GTL در جـهـان گـستـرش زيـادي نـيـافـتـه، سـرمـايه گذاري قــابل توجه کشورهاي صاحب منابع گاز هـمانند قــطـر، براي استفاده از اين فناوري، نشانگر توسعه و سودآوري اين فناوري در آينده اي نزديک است.

فـنـاوري GTL بـا پيشينه بيش از 70 سـال، در مقياس تجاري هنوز درآغازراه توسعه قراردارد.فناوري تبديل گازبه فرآورده هاي مايع گرچه بـراي بسـيـاري از تـوسعه دهندگان عمده اين فناوري، مانند شل، ساسول، اکــسون مــوبيل و سـنترليوم شناخته شده است، اما تعداد واحدهاي بزرگ تجاري درجهان در اين زمينه بسيار محدود و امروزه مقدار کمي از منابع مالي موسسه هاي بزرگ به اين امر اختصاص يافته است.

علاوه بر فناوري هاي ال.ان.جي وGTL، فناوري CNG و هيدرات نيزممکن است بتوانندبه عنوان راهکاري مناسب وارزان براي انتقال گاز مــطــرح شـوند. فناوري CNG ، براي انتقال گاز طبيعي در مسافت هاي طولاني، قابليت مهمي به شمارمي روند.CNG رامي توان در کشتي هاي مخصوصي ذخيره، سپس به مقاصد مـورد نـظر حـمـل کرد. اگـر چه يک کشتي حامل CNGنمي تواندگازرا به مقادير بارگيري شده در کشتي هاي LNG انتقال دهد، ولي روش مـايـع سازي همچنين تبديل مجدد به گاز در فــنــاوري CNG آســان تـر و بـسـيـار کــم هـزينه تر از ال.ان.جي است. ذخيره سازي گازدرکشتي هايCNGبه صورت نگهداري گازدرلوله هاي بـا تــحمل فشار 3000-1500 پي.اس.آي و به قطر 18 تا 36 اينچ است.

اين لوله ها که به صورت افقي و عمودي در کشتي تعبيه شده اند، توانايي ذخيـره سـازي مقادير زيادي گاز را در خود دارند. براي کاهش خطرهاي احتمالي، دماي اين لوله‌ها در 20- درجه سانتي‌گراد حفظ مي‌شود. به دليل فشاربالاي CNG در مخازن لوله‌اي شکل، بالابودن احتمال خطر انفجار، ازمشکلات اساسي عملي نشدن کاربردوسيع فناوريCNGدرجهان است. امروزه استفاده از تکنيک هاي جـديد در سـاخت کشـتي هاي CNG يعني به کارگيري لوله هايي به قــطــر 6 اينچ که به صورت قرقره هاي بزرگ درون کــشــتـي تـعبـيه مـي شوند، پيشنهاد شده است. اين کشتي ها توانايي ذخـيره سازي بيشتري از گــاز را در خـود دارند. فـنـاوري CNG بــراي انتقـال گاز مخازن آب هاي عميق که انتقال گاز آنها با استفاده از خط لوله به ساحل با دشواري و هزينه بالا روبه رو است، مي تواند کاربرد يابد.

سادگي فرآيند توليدCNG و فناوري ساده تر ساخت کشتي هاي حمل آن نسـبـت به ال.ان.جـي، طــرح هاي CNG را به عنوان گزينه اي بالقوه براي انتقال گازمطرح کرده است.باتوجه به شرايط موجودفناوريCNG، استفاده از آن تنها براي انتقال گاز تا فواصل 2500 مــايل مطمئن به نظر مي رسد. تحقيقات در زمينه استفاده از فــنـاوري CNG براي انتقال گاز طبيعي در کشورهاي آمريکا و استراليا همچنان ادامه دارد.

فناوري CNG در صورت کاهش دادن خطر انفجار در هنگام انتقال آن، مـي تواند رقيبي براي فناوري LNG در فواصل کوتاه تر باشد. براي کـشـورهايي همانند کشور ما که داراي ذخاير عظيم گازي است، تحقيق و تـوسـعـه در زمينه طرح هاي GTL و CNG به عنوان راهکارهاي جديد انتقال گاز، در تحقيق و پژوهش صنعت گاز مي تواند به شمار رود.

توســعـه و تـوجـه بيشتر به ايـن فناوري ها و به ويژه فناوري GTL در کشور مي تواند بازارهاي صادراتي گاز را به همراه داشته باشد. يکي از عوامل موثر در ميزان سرمايه گذاري دربخش GTL در ايران، وجود تــوانمندي هـاي فني و مهندسي بالقوه در صنايع نفت و گاز اين کشور، به لحاظ مديريتي و فني است. در حـدود دو سوم ماشين آلات و مخازن مورد کاربرددريک واحد توليديGTL را در صنايع نفت و گاز ايران مي توان يافت. از طــرفي از لحـاظ نيروي انساني ماهر و متخصص، شرکت هاي مهندسان مشاور ايران تاکنون دو واحد توليدي متانول و يک واحد توليدي MTBE را بدون کمک شــرکت هاي خارجي به پايان رسانده اند و يا در حال تکميل آنها هستند.به همين دليل، اين اعتقاد که انجام مهندسي تفصيلي پروژه هايGTLدرايران باقيمتي کمتراز نصف عرف جهاني امکان پذير است، دور از ذهن نخواهد بود.درضمن وجود نيروي انساني آموزش ديده درايران مي تواندهزينه هاي عملياتي يک واحدتوليدي GTL را به ميزان قابل ملاحظه اي در قياس با ديگر نقاط جهان کاهش دهد.

وجود مخازن عظيم گازي يکي ازعـوامل اسـاسي در اقتصادي بودن يک طرح GTL است. براي مثال مـيـزان گاز مورد نياز براي يک واحد توليدي GTL به ظرفيت70 هزاربشکه در روز و به مدت 25 سال حدود 5/5 تــريـلـيـون فـوت مکعب است.منطقه ويژه اقتصادي پارس جنوبي در بندر عسلويه و ميدان هاي،نارو کنگان در نزديکي پارس جنوبي، يکي از مناسب ترين مراکز براي ساخت واحد توليدي GTL است.

ويژگي هاي فناوري GTL براي ايران

در دهه اخير، مخازن گــازي مـتمرکز، عظيم و متعددي در آب هاي خليج فارس و در مناطق جنوبي ايران کشف شده اند.بسياري از اين ميدان ها، هنگام فعاليت هاي اکتشافي شرکت ملـي نفت ايران و شرکت هاي بين المـلـلي خـارجـي براي يافتن مـيـدان هاي نفتي جديد به اثبات رسيده اند.هم اکنون احتمال اکـتـشـاف هاي جــديـد ديگري از مخازن گازي متمرکز در نواحي خشک و در آب هاي درياي خزر و خليج فارس، وجود دارد.
بهـــره گــيري از فناوري GTL براي تحرک بخشيدن به صادرات گاز و توليد محصـولات سوختي با کيفيت بالا از جمله هدف هايي است که ايران نبايد حـتـي يـک لـحـظه از آن غافل باشد. واقع شدن اين ميدان هاي گازي نزديک به آبراه ها و در فاصله کمي از خشکي يکي از عواملي است که پروژه هاي صــادراتي گــاز طبيعي را به شکل GTL و LNG اقتصادي مي کند. يکي ديگر ازويژگي هاي اجراي پروژه هاي GTL در ايران اين است که صرفــنظرازسهم ايران درسازمان کشورهاي صادرکننده(اوپک) مي توان از مايـعات ميان تقطيري براي مصارف داخلي به جاي نفت خام بهره برد؛ازاين روبه همان ميزان،نفت خام صادراتي ودرآمد ملي افزايش مي يابد.سهم تخصيصي ازسوي اوپک براساس توليدات کشورهاي عضو اوپک تـعيين مي شــود؛ از اين رو اگر ايران بتواند توليدات نفت خام خود را از اين طريق افزايش دهد، سهم آن نيزبيشتر از ميزان صادرات کنوني خواهد بود. از لحاظ مقدار، توليد هر بشکـه محصولات فناوري GTL دو بشکه نـفـت خـام براي صـادرات را در پي دارد. بنابراين با توجه به روند روبه رشد مصرف آينده محصولات سوختي براي ايران،استفاده از GTL لازم و ضروري به نظر مي رسد.
www.assaluyeh.com